Stefan Grzyb
Biografia
Urodził się 2 września 1913 roku w Sanoku. Był synem Franciszka Grzyba (1888-1941, nauczyciel) i Bronisławy z domu Radwańskiej (1888-1958) oraz bratem Henryka (1912-1991, porucznik artylerii Wojska Polskiego), Kazimierza (ur. 1915, nauczyciel w Borszczowie), Janiny (1917-1997).
W 1932 ukończył pięć kursów w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Krośnie, a w 1933 zdał egzamin dojrzałości w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Rzeszowie. Był organizatorem i nauczycielem szkół podstawowych we wsiach na terenie Bieszczadów: od 1934 do 1936 w Buku, od 1937 do 1 września 1939 w Duszatynie. Tam też zakładał obozy harcerskie oraz odbył w Brennej przeszkolenie harcerskie pod kierunkiem dh. Aleksandra Kamińskiego.
Po wybuchu II wojny światowej i nastaniu okupacji niemieckiej 30 października 1939 przybył z Borszczowa do domu rodziców w Sanoku. Natychmiast włączył się w akcję przerzutu ludzi przez zieloną granicę na Węgry. W lutym 1940 nawiązał kontakt z krakowską podziemną strukturą przerzutu. Jego ojciec został aresztowany, a w 1941 poniósł śmierć w obozie koncentracyjnym. Stefan przeniósł się do Komańczy, a później był zatrzymany przez strażników granicznych i przetrzymywany w Cisnie i Baligrodzie. Uciekł z pociągu w drodze do gestapo w Sanoku, po czym trafił do Węgier, gdzie przebywał w Takcsány i obozie dla uchodźców w Zahony, a następnie spotkał Kazimierza Sołtysika. Obaj zostali kurierami transgranicznymi przenoszącymi pocztę i pieniądze. Po kilku latach przekroczyli granicę wielokrotnie (łącznie 36 razy) w ramach trasy „Las”. Używali fałszywych tożsamości (Adam Pierożyński, Adam Kaczorowski) i pseudonimów „Adam” i „Zdrowie” w Armii Krajowej.
W 1941–1943 oboje byli przetrzymywani w Ungvár i Budapeszcie, osłabieni wyrokiem za przestępstwa walutowe. Po zwolnieniu trafili do obozu dla uchodźców w Marcali nad Balatonem. Z powodu utraty tożsamości zostali przerzuceni do okupowanej Polski – na początku 1944 przekroczyli granicę i dotarli do Warszawy, gdzie Grzyb zamieszkał w Żoliborzu. W stolicy pracował w Komendzie Głównej AK w Oddziale V K. Łączności Zagranicznej „Zagroda” i dołączył do grupy „Kampinos” pod dowództwem kpt. Józefa Krzyczkowskiego. Brał udział w pertraktacjach z przechodzącymi wojskami węgierskimi i później prowadził transporty z Puszczy Kampinoskiej do walczących powstańców. Został ranny 16 września 1944 i 30 września został wzięty do niewoli przez Niemców, z którego udało mu się uciec.
Po warze pracował m.in. w szkole nr 21 w Katowicach, a następnie prowadził gospodarstwo na Kaszubach. W 1950 osiadł w Warszawie i pracował jako księgowy w KZST, a od 1957 w WPOSWWS, od 1963 w Gminnych Spółdzielniach „Samopomocy Chłskiej” w Błoniu i Lesznie. W 1977 przeszedł na emeryturę. Został zweryfikowany jako kombatant ZWZ–AK w 1976 i uznany za inwalidę wojenną. W 1974 dołączył do ZBoWiD i aktywnie uczestniczył w działalności społecznej i edukacyjnej. W 1988 w Krakowie uczestniczył w I Zjeździe Kurierów i Emisariuszy KG ZWZ–AK, a także w rajdach „Szlakiem Kurierów Beskidzkich”. Jego wspomnienia zostały spisane w 1973 i opublikowane w 2018 roku.
Zmarł 30 września 1999 roku w Sanoku i został pochowany na Cmentarzu Centralnym w Sanoku. W 2018 roku ukazała się publikacja pt. Wspomnienia i relacje Stefana Grzyba – kuriera trasy „Las” i powstańca warszawskiego.